اشتراکات بنیادین: چرا این دو مفهوم همخوانی دارند؟
نرمافزار آزاد (Free Software) و آنارشیسم (Anarchism) در اصول بنیادین اشتراک زیادی دارند. این اشتراکات فراتر از شباهتهای سطحی است و به هستهی فلسفی هر دو مکتب برمیگردد.
1. مخالفت با سلسلهمراتب و ساختارهای قدرت متمرکز:
- آنارشیسم: مخالف تمامی ساختارهای سلسلهمراتبی coercive (اجباری) مانند دولت، سرمایهداری انحصاری و نهادهای مذهبی سلسلهمراتبی است. آنارشیستها معتقدند این ساختارها ذاتاً سرکوبگر هستند.
- نرمافزار آزاد: مخالف انحصار و کنترل متمرکز بر دانش و فناوری است. شرکتهای بزرگ نرمافزاری (مانند مایکروسافت) به عنوان ساختارهای قدرتمندی دیده میشوند که با “مالکیت انحصاری” (Proprietary Software)، آزادی کاربران را سلب میکنند و آنان را وابسته میسازند.
2. تأکید بر آزادی و خودمختاری (Autonomy):
- آنارشیسم: هدف نهایی، ایجاد جامعهای متشکل از افراد خودمختار است که آزادانه و بدون اجبار با یکدیگر همکاری میکنند.
- نرمافزار آزاد: چهار آزادی اساسی (اجرا، مطالعه، تغییر و توزیع مجدد) دقیقاً در راستای خودمختاری کاربر است. کاربر مالک واقعی دستگاه و نرمافزار خود است و نمیتواند تحت کنترل دیگران قرار گیرد.
3. عمل مستقیم (Direct Action) و خود سازماندهی:
- آنارشیسم: به جای تکیه بر نهادهای حکومتی برای ایجاد تغییر، بر عمل مستقیم و سازماندهی غیرمتمرکز و افقی تأکید دارد.
- نرمافزار آزاد: توسعهدهندگان و کاربران به صورت مستقیم و داوطلبانه در پروژهها مشارکت میکنند. آنها منتظر یک شرکت مرکزی نمیمانند تا مشکل را حل کند؛ بلکه خودشان جامعه (Community) را تشکیل داده و مشکل را رفع میکنند. پروژههایی مانند گنو و لینوکس نمونهی بارز این خود سازماندهی هستند.
4. همکاری و اشتراکگذاری (Cooperation & Sharing) در مقابل رقابت:
- آنارشیسم: بسیاری از شاخههای آنارشیسم (مانند آنارشیسم کمونیستی) بر اقتصاد مبتنی بر همکاری و اشتراک منابع به جای رقابت و انباشت سود تأکید میورزند.
- نرمافزار آزاد: هستهی اصلی آن، “همکاری” است. کد منبع به عنوان یک دارایی مشترک (Commons) در نظر گرفته میشود که همه میتوانند در آن شریک باشند، آن را بهبود بخشند و از آن سود ببرند. مجوز کپیلفت (Copyleft) مانند GPL، برای تضمین این که این “مشترکات” همیشه آزاد باقی بماند طراحی شده است.
5. عدم تمایل به قدرت متمرکز و رهبری مادامالعمر:
- آنارشیسم: به “رهبری” به عنوان یک مقام ثابت و متمرکز باور ندارد. تصمیمگیریها میتواند به صورت اجماعی و غیرمتمرکز باشد.
- نرمافزار آزاد: در حالی که برخی پروژهها “دیکتاتوری خیرخواه” دارند (مانند لینوس توروالدز در هستهی لینوکس)، اما ماهیت باز کد این امکان را میدهد که اگر جامعه ناراضی باشد، یک فورک (Fork) ایجاد کند و پروژه را در مسیر جدیدی به پیش ببرد. این یک مکانیسم ضد-انحصار در خود سیستم است.
تفاوتهای کلیدی: یک نگاه واقعبینانه
با وجود این اشتراکات، مهم است که تفاوتها را نیز در نظر بگیریم:
- دامنه (Scope): آنارشیسم یک فلسفهی سیاسی جامع است که هدفش تغییر کل جامعه است. نرمافزار آزاد یک جنبش اجتماعی-فنی است که در درجهی اول بر روی دنیای دیجیتال و فناوری متمرکز است.
- نسبت با سرمایهداری: این یک منطقهی خاکستری است. آنارشیسم عموماً مخالف سرمایهداری است. اما نرمافزار آزاد لزوماً با سرمایهداری در تضاد نیست. بسیاری از شرکتهای موفق (مانند Red Hat) بر پایهی مدل کسبوکار مبتنی بر نرمافزار آزاد بنا شدهاند. آنچه مورد انتقاد است، “سرمایهداری انحصاری” (Monopoly Capitalism) است، نه لزوماً خود مفهوم بازار.
- اجبار (Coercion): آنارشیسم مخالف هرگونه اجبار دولتی است. اما مجوزهای کپیلفت مانند GPL، نوعی “اجبار” برای آزاد نگه داشتن نرمافزار ایجاد میکنند (اگر میخواهی از کد من استفاده کنی، باید کارت را هم آزاد کنی). برخی آنارشیستها ممکن است این را یک شکل از قواعد غیردولتی اما الزامآور ببینند، در حالی که دیگران آن را یک توافق داوطلبانه میدانند.
نمونههای عینی و نقل قولها
- ریچارد استالمن (بنیانگذار جنبش نرمافزار آزاد): اگرچه خود را به صراحت یک آنارشیست معرفی نمیکند، اما سخنانش کاملاً با ایدههای آنارشیستی همسو است: “من معتقدم که کاربران نرمافزار باید آزادی داشته باشند تا با یکدیگر همکاری کنند… هنگامی که یک برنامهی غیرآزاد داشته باشید، توسعهدهنده شما را در وضعیت درماندگی و انشقاق نگه میدارد. جامعه مجبور میشود منشعب شود. این یک بیعدالتی اجتماعی است.”
- پروژه دبیان (Debian): یکی از بزرگترین توزیعهای لینوکس، که به صراحت بر اساس یک “قرارداد اجتماعی” (Social Contract) اداره میشود. ساختار حکمرانی آن به شدت غیرمتمرکز و مبتنی بر جامعه است و نمونهی عملی از یک سیستم خود سازماندهی در مقیاس بزرگ است.
- فرهنگ هکری اولیه: فرهنگ هکرهای اولیه در MIT و جاهای دیگر، که نرمافزار آزاد از آن سرچشمه گرفت، دارای روحیهای شدیداً ضد سلسلهمراتبی، مبتنی بر شایستگی سالاری (Meritocracy) و اشتراکگذاری دانش بود که بسیار شبیه به ایدهآلهای آنارشیستی بود.
جمعبندی
ارتباط بین نرمافزار آزاد و آنارشیسم یک ارتباط تصادفی نیست. نرمافزار آزاد را میتوان به عنوان “آنارشیسم کاربردی در فضای سایبری” در نظر گرفت. این جنبش، بسیاری از ایدهآلهای آنارشیستی — مانند خودمختاری، عمل مستقیم، سازماندهی غیرمتمرکز و ایجاد مشترکات — را در یک حوزهی عملی و بسیار مؤثر به نمایش میگذارد.
اگرچه نرمافزار آزاد تمام جنبههای آنارشیسم را پوشش نمیدهد، اما بدون شک یکی از موفقترین و ملموسترین آزمایشگاههای فکری برای آزمایش ایدههای آنارشیستی در جهان معاصر بوده است.